about us | news | festival | projects | cds | dvds | publications | galleries | contact

publications
books

afrovenezuelan reflections

online articles

zelfbestuur aan de orinoco

op naar een indiaanse staat

interview met nohelí pocaterra

la diáspora negra en holanda

missionarissen bij de indianen van venezuela

venezuela: "11 a" en de bolivariaanse revolutie

marrons & eurocriollos: het creoliseringsproces van nederland

consolidatie en zelfkritiek van de inheemse beweging in venezuela

tweede interview met nohelí pocaterra

the sound of revolution

 

Missionarissen bij de indianen van Venezuela

Met Pasen in het vooruitzicht wilden we dit keer de schijnwerper richten op een 'vromer'onderwerp: Drie Nederlandse missionarissen die al een halve eeuw lang tussen de indianen van Venezuela leven. Hoewel hun verhaal reeds tot een verloren tijdperk lijkt te behoren, is het niet alleen van belang vanuit het perspectief van 'human interest,' maar ook uit dat van de westerse civilisatie en de grenzen aan haar expansiedrang.

Van de Slag om Arnhem naar de Verovering van Amazonas

Hongerwinter. Onder een grauwe hemel loopt Toon met zijn moeder over de dijk waar onlangs nog op leven en dood werd gevochten. Met hun vingers half bevroren wroeten zij in de aarde, naar aardappels die bij het rooien over het hoofd zijn gezien. Maar in Toon's hoofd gloeit maar één gedachte! Dáár, verloren in een mistroostig landschap en gegeseld door de kou, stond zijn besluit vast: "Als deze ellende eenmaal voorbij is, dan ga ik de missie in!" Zijn moeder geeft hem haar zegen. Een mensenleven later treffen we Toon - nu Padre Antonio geheten - aan op het Isla del Ratón, het Ratteneiland, dat moederlijk omspoeld wordt door de Orinoco en dat voornamelijk bekend staat als een smokkelnest tussen Venezuela en Colombia. Samen met enige andere Nederlanders behorend tot de orde der Salesianen, maakte hij deel uit van de voorhoede van de missie in het immense, deels nog ongeëxploreerde Amazone-gebied. Enkelen zijn in het harnas gestorven, maar de 'overlevers' - de padres Antonio Van Maanen, Hernán Feddema, en broeder Jan Finkers of Hermano Juan - zijn in deze landstreken legendarische figuren. Ze stichtten en bemanden verschillende posten in nauwelijks ontsloten gebieden en legden zo intensief en langdurig contact met verschillende inheemse groepen, zoals de Panare, Piaroa, Guahibo, Yekuana en de Yanomami. Zo zijn ze voor verschillende generaties indianen tot een vertrouwde figuur - een soort behulpzame oom - uitgegroeid. De Orde der Salesianen is het geesteskind van Don Bosco. Diens opvolger stuurde 'expeditie nummer 27' naar Venezuela en ze vestigden zich in 1933 voor het eerst in Amazonas, in Puerto Ayacucho, dat in 1928 tot hoofdstad verklaard werd (Het had toen nauwelijks 200 inwoners!). Het hele gebied was een immense jungle, alleen via de rivieren te bereizen. Door WO II ontstond een rubber-boom en door het gebrek aan arbeidskrachten werden de indianen praktisch tot slavernij gedwongen. Aangezien de Salesianen hier de missie-opdracht bemachtigden, waren zij sindsdien de spil van de ontwikkeling van Amazonas; de zuidelijkste deelstaat van Venezuela - een gebied dat zes maal zo groot is als Nederland en dat door een veelheid aan volken bewoond wordt (het inwonertal van Amazonas is relatief laag: geschat wordt 400.000).

padre Feddema
Padre Feddema voor het kerkje dat hij in een Piaroa-dorpje bouwde.

Amazonas: speelbal in de geopolitiek

Ten tijde van de eerste ambtstermijn van president Caldera (1969-1973), wilde men deze streken openleggen via een grote campagne: "De Verovering van het Zuiden." Men wilde de potentiële rijkdom van de regio ontsluiten. Voor de grootschalige bedreigingen van dit gebied en de daar levende 'restvolken' is er natuurlijk een diepgaander verhandeling nodig, maar veel van die bedreigingen vinden hun oorsprong ver van het lokale toneel verwijderd; op de hoofdkantoren van multinationals, in de wandelgangen van het gouvernement en van ministeries, in de plannen van ambitieuze militairen, etc. Amazonas lijkt door rivieren, ondoordringbare jungles en door de hitte afgescheiden van de rest van de wereld, maar over deze schijn van rust schreef Norman Lewis (1988): "Hoewel dit paradijsje geen tekenen van verandering lijkt te vertonen, wisten wij dat zich hier een inwendige ontwrichting van de hevigste soort afspeelde en dat het einde steeds dichterbij kwam." De Salesianen hebben steeds een soort bufferfunctie vervuld; tussen de expansionistische tendensen van de op groei ten allen koste gerichte economieën enerzijds, en de indiaanse volken in hun kwetsbare ecosysteem anderzijds. Ze vormen een soort schaduwregering in Amazonas en leveren een voedingsbodem voor de regionale intelligentsia. Ook de regionale Mensenrechtencommissie, die zeer gedreven is om meer inheemse autonomie te realiseren, is als een denktank uit Salesiaanse boezem voortgesproten. Anderzijds vormen de Salesianen als buitenlanders een gemakkelijk doelwit voor nationalistische propaganda en ze worden soms dan ook afgeschilderd als buitenlandse agenten. De aanwezigheid van de Salesianen heeft dus ook altijd vragen opgeroepen (zo werden de Salesianen tijdens het vierde Russell-tribunaal - in 1980 in Rotterdam - veroordeeld). In verhevigde mate speelt deze polemiek zich af rond de Yanomami, die over een immens gebied verspreid leven dat door Brazilië en Venezuela geclaimd wordt. Finkers heeft zijn missiepost onder hen gevestigd en hij is zonder twijfel een van s'werelds grootste experts betreffende dit volk. De Yanomami hebben mede grote faam verworven door de 'exposure' die de antropoloog Chagnon aan 'dit laatste grote woeste volk' gaf. Chagnon beschuldigde de Salesianen - na jaren hun steun te hebben ontvangen - op een gegeven moment van etnocide; maar nu lijkt die boemerang zich tegen hem te hebben gekeerd. Recentelijk is een internationaal schandaal losgebarsten na de publikatie van een boek door Patrick Tierney, dat Chagnon in de beklaagdenbank zet en de Salesianen rehabiliteerde (De Yanomami zijn inmiddels tegen wil en dank uitgegroeid tot een soort antropologische 'totem,' de laatste representanten van de cultuur van 'onze' paleolithische voorouders).

De vergeten missionarissen en de inheemse renaissance

Aan het 'thuisfront' lijkt het tij gekeerd en worden missionarissen niet langer honend als relicten uit het koloniale tijdperk afgedaan. Hen werd vaak terecht een wereldse geldingsdrang verweten, maar in het algemeen stond voor de Salesianen het helpen uit medemenselijkheid altijd meer op de voorgrond dan het 'rooien' van zieltjes. Over Don Bosco's 'boodschap' zei Padre Antonio: "Wij hebben méér een opvoedingsmissie dan een zendingsmissie. Onze boodschap is er vooral een van vreugde; wij brengen hoop waar eerst alleen armoede en duisternis was!" Één van de meest gezaghebbende inheemse leiders van de hele wereld - de Guahibo Guillermo Guevara: oprichter van "de overkoepelende organisatie van inheemse volkeren in Amazonas," de ORPIA; sinds de ambtsaanvaarding van president Chávez lid van het nationale parlement; én een van de leiders van de wereldwijde Organisatie van Inheemse Volken! - is een oud-leerling van de Nederlandse Padres. De inheemse renaissance - en de ongelofelijke sociale mobiliteit binnen het bestek van één generatie - is misschien de ultieme ironie van de geschiedenis: Na eeuwen van moeizaam contact met 'de beschaving' - die hen als 'indianen' en als 'primitief ' bestempelt - hebben dezen hun eigen missie in de geglobaliseerde wereld geschapen. Betreffende de misionarissen kunnen we ondertussen stellen dat er over het algemeen weinig bekend is over hun persoonlijke lot, alsmede over de wijdere contexten waarin dat ingebed is. Zij die toch altijd letterlijk bezig waren geschiedenis te maken - zij het westerse, eurocentrische - lijken zelf in de vergetelheid te zijn geraakt. Om dit enigszins recht te zetten, zou ondergetekende via een boekpublicatie aandacht aan hun lotgevallen willen besteden: De missionaris die als een allegorische figuur uit de ochtendnevel aan de oevers van de Orinoco opdoemt. En zoals iedereen weet ligt Eldorado daar ook: Een gebied in een lagere sfeer als de christelijke hemel. Hemel en hel tegelijk. Het hart der duisternis en het licht van de beschaving.

 

Fundación Interchange
Th. Werenbertszstraat 11
6574 AM Ubbergen
The Netherlands
Tel.: 0031 - 24 36 03 550
mailto:bartolome@fundint.nl

© 2014 Fundación Interchange